Z okazji Halloween postanowi艂em opublikowa膰 jeden ze swoich artyku艂贸w naukowych, dotycz膮cy nawiedzonych dom贸w i ich obecno艣ci w tw贸rczo艣ci Lovecrafta. Jest to jedna ze wst臋pnych wersji publikacji po krakowskiej konferencji religioznawczej
Mitologie
Chthulhu. Z tego powodu zmuszony by艂em wprowadzi膰 pewne ograniczenia. Jest to jedna z wcze艣niejszych i niepe艂na wersja tekstu, usuni臋to przypisy oraz bibliografi臋. Prawa do tekstu nale偶膮 do autora oraz wydawnictwa Nomos.
Motyw nawiedzonego domu pojawia艂 si臋 w niemal wszystkich kulturach ju偶 od staro偶ytno艣ci. Legendy o nawiedzeniach przez upiory i manifestacje dziwnych nadnaturalnych zjawisk wyst臋puj膮 w prawie ka偶dym kraju. Podobne historie mia艂y miejsce ju偶 w staro偶ytnej Grecji i Rzymie, lecz na pewno si臋gaj膮 jeszcze dalej w przesz艂o艣膰. Opowie艣ci te sta艂y si臋 jednym z ulubionych temat贸w literatury Dalekiego Wschodu, odwo艂ywali si臋 do nich g艂贸wnie pisarze chi艅scy.
Ciekawe jest to, 偶e schemat, kt贸ry prezentuj膮 te opowie艣ci, na ca艂ym 艣wiecie prezentuje si臋 do艣膰 podobnie. Popularno艣膰 motywu nawiedzonego domu i zamczyska osi膮gn臋艂a szczyt w literaturze dziewi臋tnastowiecznej. W艂a艣nie z kart tych dzie艂 przenikn臋艂a do wsp贸艂czesnej kultury popularnej pojawiaj膮c si臋 g艂贸wnie w literaturze grozy, filmach, komiksach i olbrzymiej ilo艣ci gier wideo.
Przez nawiedzenie rozumiemy manifestacje niezwyk艂ego, niewyja艣nionego fenomenu, najcz臋艣ciej d藕wi臋ku, zapachu, uczucia zmiany temperatury, dreszczy oraz wizji i halucynacji. Poj臋cie to zwi膮zane jest cz臋sto z konkretnym miejscem, o kt贸rym m贸wi si臋, 偶e jest nawiedzone przez ducha. Taka zjawa w tym przypadku nie jest wezwana celowo, lecz pojawia si臋 samoistnie, zwykle z jak膮艣 ustalon膮 cz臋stotliwo艣ci膮, w miejscu, kt贸re jest w jaki艣 spos贸b powi膮zane z jej losem (np. 艣mierci膮).
Wizerunek Lovecrafta i jego kontynuator贸w, na艣ladowc贸w a tak偶e wsp贸艂czesne produkcje medialne bazuj膮ce na tw贸rczo艣ci Samotnika z Providence s膮 obecnie bardzo mocno zwi膮zane z nawiedzonymi domami. Jest to ciekawe, gdy偶 powi膮zanie takie uku艂o si臋 g艂贸wnie w umys艂ach odbiorc贸w i nie do ko艅ca znajduje odbicie w samej tw贸rczo艣ci autora. Lovecraft stoi jednak na progu ewolucji motywu nawiedzonego domu-miasta i to, co znajdujemy w jego dzie艂ach, jest swoist膮 pr贸b膮 reinterpretacji nawiedzenia.
Przyjrzyjmy si臋 najpierw samemu motywowi nawiedzonego domu i jego wyznacznikom.
Opowie艣ci i legendy o nawiedzonych budynkach charakteryzuje zwykle kilka bardzo wyra藕nych cech. Najwa偶niejsze i najcz臋stsze z nich, to specyficzny (straszny i zapuszczony) wygl膮d nawiedzonej lokacji, przedstawienie r贸偶nych form nadnaturalnych zjawisk zachodz膮cych w opisywanym miejscu, lub jego najbli偶szej okolicy oraz informacje dotycz膮ce trudno艣ci w sprzeda偶y b膮d藕 wynaj臋ciu domu. Cz臋sto pojawiaj膮 si臋 te偶 elementy maj膮ce na celu uwiarygodnienie ca艂ej historii.
Opowie艣ci takie charakteryzuj膮 si臋 te偶 potrzeb膮 wprowadzenia specyficznego bohatera, kt贸ry dzi臋ki swej postawie, b臋dzie m贸g艂 dociec przyczyny nawiedzenia i stan膮膰 oko w oko ze zjaw膮.
Wi臋kszo艣膰 tekst贸w i opowie艣ci dotycz膮cych nawiedzonego domu rozpoczyna si臋 od opisu budynku oraz jego bezpo艣redniego otoczenia. Opis taki jest najcz臋艣ciej zwi臋z艂y i uwypukla najbardziej przemawiaj膮ce do odbiorcy elementy. Do takich cech zewn臋trznych nale偶膮 mi臋dzy innymi upiorne otoczenie, sugerowane najcz臋艣ciej takimi elementami jak powyginane konary drzew, zaniedbany ogr贸d, zardzewia艂e ogrodzenia itd., oraz wyra藕ne zarysowanie z艂ego stan budynku (stary, rozpadaj膮cy si臋, obro艣ni臋ty bluszczem, powybijane okna, wisz膮ce okiennice). Taka charakterystyka miejsca mo偶e by膰 bardzo og贸lna, poniewa偶 obraz nawiedzonego domu jest bardzo dobrze zakorzeniony w ludzkiej 艣wiadomo艣ci i nie potrzeba go zanadto rozwija膰.
Oczywi艣cie zdarzaj膮 si臋 te偶 odwrotne przypadki, czyli niezwykle szczeg贸艂owe i d艂ugie opisy, maj膮ce wywo艂a膰 podobny efekt jak kr贸tka charakterystyka, polegaj膮c bardziej na umiej臋tno艣ciach autora ni偶 wyobra藕ni odbiorcy. Zazwyczaj te偶 wi臋kszo艣膰 akcji dzieje si臋 wewn膮trz budynku, zatem to jego wn臋trze i dziej膮ce si臋 w nim wydarzenia opisane zostaj膮 znacznie dok艂adniej. W zwi膮zku z tym, 偶e akcja ograniczona zostaje fizyczn膮 wielko艣ci膮 domu, autorzy wywo艂uj膮 niekiedy wra偶enie sztucznej „wielko艣ci”, pomimo tego, 偶e budynek jest niewielki, czytaj膮cemu wydaje si臋, i偶 jest on znacznie wi臋kszy.
W przypadku dziwnych zdarze艅 i niewyja艣nionych wypadk贸w, nic dziwnego, 偶e najcz臋艣ciej takie nawiedzone domy s膮 niezamieszkane. Zwykle przyczyn膮 jest to, i偶 w艂a艣ciciel nie jest w stanie znale藕膰 nikogo ch臋tnego do pozostania na d艂u偶ej w domu. Posesje takie mog膮 te偶 by膰 opuszczone z racji du偶ego wieku i co za tym idzie zniszczenia budowli lub 艣mierci ca艂ego zamieszkuj膮cego go rodu (np. zamki lub dwory). Warto艣膰 takich posiad艂o艣ci jest bardzo niska i pomimo tego domu nie udaje si臋 sprzeda膰 ani wynaj膮膰 (najemc膮 mo偶e sta膰 si臋 bohater historii). Cena, jak膮 nale偶y zap艂aci膰 za wykupienie lub wynaj臋cie takiego domu, cz臋sto jest w艂a艣nie zani偶ana ze wzgl臋du na niesamowite, najcz臋艣ciej negatywne wydarzenia, jakie spotykaj膮 mieszka艅c贸w.
Bywa, 偶e nawiedzenie wykorzystywano jako pretekst do celowego wymuszenia obni偶ki czynszu. Dzia艂ania takie mia艂y miejsce w XIX, XX a nawet XXI wieku. Zdarza艂o si臋, 偶e s膮dowo nakazywano obni偶enie warto艣ci posiad艂o艣ci lub ceny jej wynajmu, poniewa偶 w s膮d lub urz臋dnicy oficjalnie uznawali dom lub mieszkanie za nawiedzone.
Nadnaturalne fenomeny pojawiaj膮ce si臋 w nawiedzonych domach mo偶na podzieli膰 na trzy kategorie zwi膮zane z czterema ludzkimi zmys艂ami. Pierwszy rodzaj zdarze艅 jest najcz臋艣ciej opisywany w literaturze i folklorze, s膮 to manifestacje oddzia艂uj膮ce na zmys艂 s艂uchu. S膮 to dziwne d藕wi臋ki, kt贸re nie maj膮 konkretnego widzialnego 藕r贸d艂a ani racjonalnej przyczyny, jako przyk艂ady mo偶na wymieni膰 m.in.: odg艂osy zbijanego szk艂a, pukanie do drzwi, trzaskaj膮ce okna i okiennice, odg艂osy czyi艣 krok贸w, p艂acz, krzyki, nawo艂ywania i tym podobne.
Drugim rodzajem fenomen贸w s膮 zdarzenia pozostawiaj膮ce jaki艣 widoczny fizyczny 艣lad takie jak: przestawiane meble, wybite okna, otwierane z hukiem drzwi, przejawy lewitacji i telekinezy, lub obrzucanie domu i mieszka艅c贸w r贸偶nymi przedmiotami. Ostatnia kategoria niesamowitych zdarze艅, kt贸re zaobserwowa膰 mo偶na w nawiedzonych domach to wizje i halucynacje wzrokowe, czyli obserwacja wizualna ducha lub jakiej艣 jego postaci albo cz臋艣ci. Mo偶e to by膰 nag艂e pojawianie si臋 jakiej艣 nieznanej, fikcyjnej lub nawet wci膮偶 偶yj膮cej osoby, jednak zwykle jest to posta膰 zmar艂ego cz艂owieka (cz臋sto b臋d膮cej osob膮 z rodziny bohatera przedstawianej historii) albo zwierz臋cia.

Wi臋kszo艣膰 historii o nawiedzonych domach odznacza si臋 potrzeb膮 wprowadzenia do艣膰 konkretnego typu bohatera, kt贸ry mo偶e sprosta膰 niesamowitym wydarzeniom i doprowadzi膰 do rozwi膮zania istniej膮cego problemu. Najcz臋艣ciej bohaterem takim jest kto艣 uczony, osoba racjonalna, inteligentna i wykszta艂cona, kt贸ra potrafi dotrze膰 do sedna sprawy i nie boi si臋 zjawisk nadnaturalnych przera偶aj膮cych przeci臋tnych ludzi. Musi on by膰 w stanie spojrze膰 poza to, co wywo艂uje strach i dostrzec przyczyny zaistnia艂ej sytuacji. Tradycja ta si臋ga ju偶 staro偶ytno艣ci, gdzie rol臋 t臋 spe艂niali filozofowie (Pliniusz M艂odszy Listy), schemat ten przetrwa艂 i na przyk艂ad u Shakespeare to Horacjo ma by膰 wyznaczony do rozmowy z duchem, argumentem jest w艂a艣nie to, 偶e jest osob膮 uczon膮 (Hamlet I. I.45). P贸藕niejszym przyk艂adem takiej postaci mo偶e by膰 najs艂ynniejszy detektyw 艣wiata, Sherlock Holmes. Ten ch艂odny racjonalista musi przecie偶 zmierzy膰 si臋 z kilkoma sprawami przypominaj膮cymi nawiedzenia, chocia偶by przy okazji sprawy psa Baskerwil贸w.
W艣r贸d opowiada艅 Howarda Phillipsa Lovecrafta znajdujemy co najmniej kilka, kt贸re pasuj膮 do schematu fabu艂y, objaw贸w, zdarze艅 i bohater贸w kojarzonych z nawiedzonymi domami. Do opowiada艅 takich nale偶膮 mi臋dzy innymi: Przekl臋ty dom (The Shunned House), Szczury w murach (The Rats in the Walls), czy Sny w domu wied藕my (The Dreams in the Witch House). Wiadomo r贸wnie偶, 偶e na prze艂omie wiek贸w (lata 1898/1902) napisa艂 niezachowane opowiadanie Nawiedzony dom (The Haunted House), kt贸re mog艂o by膰 jego pierwsz膮 literack膮 pr贸b膮 wprowadzenia przez tego autora element贸w nadprzyrodzonych. Jednak zwykle to, co przedstawia艂 Lovecraft, nie by艂o powi膮zane z duchami, jak w przypadku tradycyjnego nawiedzenia. W jego wszech艣wiecie dzia艂a艂y zupe艂nie inne, obce si艂y. Jego duchami by艂y kosmici lub dziwne paranaukowe zjawiska. Sta艂 on wi臋c w pierwszym rz臋dzie tw贸rc贸w odpowiedzialnych za ewolucj臋 motywu nawiedzonego domu.
Motyw ten we wsp贸艂czesnej kulturze popularnej przyj膮艂 wiele r贸偶nych form. Miasta i domy zmieni艂y si臋 na statki kosmiczne i stacje badawcze, a miejsce duch贸w zaczynaj膮 zajmowa膰 mutanci i kosmici.
Szczury w murach bazuj膮 na motywie osamotnionego, opuszczonego i przekl臋tego zamczyska, z kt贸rym zwi膮zana jest kl膮twa tycz膮ca si臋 rodu de la Poer. Obecny potomek tej szlacheckiej rodziny nosi zmienione nazwisko Delapore i od urodzenia mieszka艂 w Ameryce. Jest on zarazem narratorem jak i g艂贸wnym bohaterem opowiadania. Pomimo tego, 偶e nie pasuje w stu procentach do postaci stereotypowego bohatera nawiedzonej opowie艣ci, przejawia jednak pewne cechy takiej postaci. Jest racjonalist膮, cz艂owiekiem stosunkowo inteligentnym i oczytanym, jak ju偶 wiadomo pochodzi r贸wnie偶 ze starego szlachetnego rodu, kt贸rego historie pragnie przebada膰 i dowiedzie膰 si臋, co wyp臋dzi艂o z kraju jego przodka.
Ju偶 na samym pocz膮tku opowiadania wspomniana jest jaka艣 wielka i krwawa tragedia, kt贸ra doprowadzi艂a do ucieczki ostatniego potomka de la Poer z kraju. Jak p贸藕niej dowiadujemy si臋 tym tragicznym zaj艣ciem by艂o wymordowanie przez m艂odego Waltera pozosta艂ych cz艂onk贸w jego szlacheckiej (zdeprawowanej i szalonej) rodziny. Wydarzenie to w pol膮czeniu z istniej膮cymi ju偶 legendami o dziwnych zdarzeniach dziej膮cych si臋 w zamku, przyczyni艂o si臋 do rozwoju plotek powi臋kszaj膮cych z艂膮 s艂aw臋 rodu. Przetrwa艂a ona przez setki lat do tego stopnia, 偶e miejscowa ludno艣膰 nie chcia艂a mie膰 偶adnego kontaktu z powracaj膮cym do kraju dziedzicem rodziny de la Poer.
Ca艂a s艂u偶ba i robotnicy pracuj膮cy na budowie musieli by膰 sprowadzani z oddalonych region贸w. Atmosfera takiej izolacji i ksenofobii w艣r贸d ludzi zamieszkuj膮cych okolice nawiedzonego miejsca jest jednym ze stereotypowych motyw贸w wyst臋puj膮cych w „nawiedzonych historiach”. Wyra藕nie zaznaczone jest, 偶e robotnik贸w trzeba sprowadza膰 z bardziej oddalonych miejscowo艣ci, a i tak trzeba ich co jaki艣 czas wymienia膰, gdy偶 miejscowi odstraszaj膮 ich od pracy. W zwi膮zku z tajemnicz膮 histori膮 rodu de la Poer miejscowa ludno艣膰 stworzy艂a nawet ca艂y korpus mit贸w dotycz膮cych zamczyska i jego w艂a艣cicieli, w艣r贸d kt贸rych pojawia艂y si臋 informacje o wied藕mach, demonach czy wampirach i poga艅skich kultach.
Jak wida膰, budowla i jej w艂a艣ciciele, zostali zdemonizowani w oczach okolicznej ludno艣ci.
Ju偶 na pocz膮tku dowiadujemy si臋, 偶e zamek nale偶膮cy do rodziny bohatera jest opuszczony i zniszczony, do tego stopnia, 偶e konieczna jest niemal ca艂kowita renowacja. Jego opis podobny jest do przedstawie艅 nawiedzonych zamczysk, dwor贸w i domostw tak powszechnych w literaturze grozy . Wzmocnieniem tego stanu jest jeszcze informacja na temat wieku budowli i jej fundament贸w si臋gaj膮cych czas贸w rzymskich a nawet wcze艣niejszych. Wspomniane s膮 r贸wnie偶 r贸偶ne egzotyczne kulty zwi膮zane z bogini膮 Kybele oraz Magna Mater. Dzi臋ki nim Rzym nabiera w opowiadaniu charakteru krainy mistycznej i egzotycznej, co z kolei powoduje wzrost wiarygodno艣ci i napi臋cia zwi膮zanego ze staro偶ytnymi sekretami znajduj膮cymi si臋 w murach zamczyska i pogrzebanymi pod nim.
Jednym z wa偶nych atrybut贸w tego bohatera s膮 koty, zw艂aszcza najstarszy z nich Czarnuch (Nigger-Man). Zosta艂 on wykorzystany przez Lovecrafta podobnie jak zwierz臋ta w innych opowie艣ciach o nawiedzonych domach. Stworzenia te maj膮 wyczuwa膰 niebezpiecze艅stwo, w tym te偶 nadnaturalne, a nawet widzie膰 rzeczy niewidzialne dla ludzkiego oka, takie jak r贸偶norakie duchy i upiory. W podobnej sytuacji prezentowany jest cz臋sto pies, kt贸ry ujadaj膮c stara si臋 ostrzec nie艣wiadomych ludzi.
W wielu opowie艣ciach o nawiedzonych domach i upiorach psy strzeg艂y swych w艂a艣cicieli odp臋dzaj膮c duchy b膮d藕 uprzedzaj膮c o ich obecno艣ci. W tym przypadku rol臋 tak膮 przyjmuj膮 koty, zwierz臋ta od wiek贸w uwa偶ane za magiczne. Wierny zwierz, gdy tylko wyczuje co艣 dziwnego staje na warcie. Dzielnie, lecz w wi臋kszo艣ci bezowocnie, atakuje niewidzialne szczury dr臋cz膮ce jego pana i skrobi膮ce w 艣cianach zamku. Pozostaje on przy bohaterze w艂a艣ciwie do samego ko艅ca, s艂u偶膮c za swoistego str贸偶a oraz przewodnika. To dzi臋ki zachowaniu kot贸w udaje si臋 dokona膰 cz臋艣ci odkry膰.
Bardzo cz臋stym motywem wywo艂uj膮cym pojawienia si臋 duch贸w s膮 morderstwa i r贸偶norakie rodzaje nag艂ej, niespokojnej 艣mierci, podobnie brak poprawnego poch贸wku oraz zbezczeszczenie szcz膮tk贸w. Upiory nawiedzaj膮ce 艣wiat 偶ywych w konsekwencji morderstwa lub braku poch贸wku uwa偶ano za najgro藕niejsze z duch贸w. Elementy te wywodz膮 si臋 z bardzo starej tradycji i wyst臋puj膮 w licznych opowie艣ciach dotycz膮cych nawiedze艅. Skorzysta艂 z nich r贸wnie偶 Lovecraft opisuj膮c spos贸b, w jaki zgin臋艂a rodzina de la Poer i praktykowane przez nich okrutne praktyki, w tym kanibalizm. Znacz膮cy jest te偶 opis rozrzuconych wsz臋dzie ludzkich szcz膮tk贸w, kt贸rymi us艂ane s膮 jaskinie pod zamkiem.
W opowiadaniu Szczury w murach pojawia si臋 r贸wnie偶 jedna z najpowszechniejszych form manifestacji element贸w nadprzyrodzonych, niesamowite d藕wi臋ki. W tym przypadku jest to odg艂os chrobotania i poruszania si臋 olbrzymiej ilo艣ci szczur贸w dobiegaj膮ce z wn臋trza 艣cian. D藕wi臋ki te nie maj膮 偶adnego racjonalnego wyt艂umaczenia, gdy偶 ca艂o艣膰 budynku jest odremontowana i wymieniona, a odg艂osy szczur贸w dochodz膮 nawet zza litej ska艂y.
Histori膮 najbardziej podobn膮 tradycyjnemu nawiedzonemu domowi jest Przekl臋ty dom. Gdyby nie zapewnienia g艂贸wnego bohatera o tym, 偶e opisywanego budynku nie powinno si臋 nazywa膰 nawiedzonym, ka偶dy odbiorca niemal natychmiast przydziela艂by go w艂a艣nie do tej kategorii.
Opowiadanie to posiada du偶膮 ilo艣膰 znamion klasyfikuj膮cych je jako opowie艣膰 o nawiedzonym domu. Dw贸jka g艂贸wnych bohater贸w to osoby uczone, zw艂aszcza starszy z nich, b臋d膮cy szanowanym profesorem. Autor po艂o偶y艂 celowy nacisk na wyeksponowanie wiedzy i wykszta艂cenia przede wszystkim doktora Elihu Whipple. Do sprawy tytu艂owego przekl臋tego domu obaj bohaterowie podchodz膮 racjonalnie oraz naukowo, zbieraj膮c informacje i dokumenty dotycz膮ce historii badanego miejsca. Zar贸wno czytelnik jak i bohaterowie zapoznaj膮 si臋 dok艂adnie z wydarzeniami, kt贸re mia艂y miejsce w omawianym budynku. Gdy przychodzi czas na konfrontacj臋 ze z艂em, r贸wnie偶 to czynione jest w spos贸b metodyczny i naukowy.
Dom z opowiadania nosi niemal wszystkie zewn臋trzne cechy nawiedzonego budynku. Zbudowany zosta艂 w dawnej epoce i pami臋ta pocz膮tki miasta Providence. W jego opisie wyeksponowane jest zaniedbane i zaro艣ni臋te otoczenie, zniszczone wn臋trze, odrywaj膮ce si臋 i odpadaj膮ce tapety oraz tynk, zniszczone okiennice i obecna wsz臋dzie w budynku niezdrowa atmosfera. Warto tutaj przytoczy膰 fragment oryginalnego tekstu:
In my childhood the shunned house was vacant, with barren, gnarled, and terrible old trees, long, queerly pale grass, and nightmarishly misshapen weeds in the high terraced yard where birds never lingered.(…) The small-paned windows were largely broken, and a nameless air of desolation hung round the precarious panelling, shaky interior shutters, peeling wall-paper, falling plaster, rickety staircases, and such fragments of battered furniture as still remained. The dust and cobwebs added their touch of the fearful
Zaraz po tym mocno przemawiaj膮cym do wyobra藕ni opisie, g艂贸wny bohater wspomina, jak w czasach jego m艂odo艣ci wraz z przyjaci贸艂mi testowali sw膮 odwag臋 wkraczaj膮c do zrujnowanego budynku. Dowiadujemy si臋 w贸wczas o dziwacznej luminescencji i dymie przybieraj膮cym dziwne kszta艂ty. Ciekawe jest, 偶e z czasem stereotyp bohatera i jego zmaga艅 z nawiedzeniem przerodzi艂 si臋 w swoisty obrz臋d inicjacyjny i test doros艂o艣ci w艣r贸d dzieci i m艂odzie偶y. We wsp贸艂czesnych miastach istnieje wiele opuszczonych budynk贸w, w kt贸rych m贸wi si臋, 偶e straszy. Dzieci cz臋sto zak艂adaj膮 si臋 o to, kto tam wejdzie lub wytrzyma noc w takim miejscu. Aby wytrwa膰 musi przecie偶 wykaza膰 si臋 takimi cechami jak spok贸j, rozs膮dek i zimna krew, cechami doros艂ego.
Jak dowiadujemy si臋 z przeprowadzonego 艣ledztwa, po wybudowaniu „przekl臋tego” domu w roku 1763 mieszka艂o w nim wiele rodzin, w艣r贸d kt贸rych dochodzi艂o do przedwczesnych zgon贸w, chor贸b i przypadk贸w szale艅stwa. Jedna z pracuj膮cych tam s艂u偶膮cych, Ann White, przyczyni艂a si臋 rozsiania plotek o dziwnych rzeczach dziej膮cych si臋 wewn膮trz budynku, kt贸re z czasem uros艂y w si艂臋. Zostaje wi臋c spe艂niony warunek istnienia z艂ej s艂awy w艣r贸d okolicznych mieszka艅c贸w.
Kolejnym wa偶nym motywem ze schematu nawiedzonego domu a pojawiaj膮cym si臋 w tym opowiadaniu jest niemo偶liwo艣膰 wynaj臋cia i sprzeda偶y tego miejsca. Autor informuje nas, 偶e po serii 艣mierci w 1861 roku nie uda艂o si臋 znale藕膰 nikogo ch臋tnego do zamieszkania w tym miejscu. Obecny w艂a艣ciciel doszed艂 ju偶 do punktu, w kt贸rym got贸w jest wyburzy膰 budowl臋 (podobna sytuacja wyst臋puje w wielu ksi膮偶kach i filmach, gdzie bohaterowie pojawiaj膮 si臋 na miejscu akcji w ostatnich dniach przed jego planowanych zniszczeniem, albo akcje bohater贸w prowadz膮 do ostatecznej rozbi贸rki).
Innym cz臋sto pojawiaj膮cym si臋 elementem w opowie艣ciach grozy jest obecno艣膰 zniewa偶onych miejsc poch贸wku, lub zagrzebanego cia艂a ofiary morderstwa. W tym przypadku dowiadujemy si臋 o istnieniu starego cmentarza, kt贸ry wraz ze wszystkimi grobami zosta艂 przeniesiony w inne miejsce. W trakcie 艣ledztwa okazuje si臋 jednak, i偶 na terenie posesji wci膮偶 znajduj膮 si臋 groby rodziny przyby艂ej ze starego kontynentu, kt贸rzy to za 偶ycia byli uwa偶ani za czarownik贸w b膮d藕 osoby szalone albo przekl臋te. Dzi臋ki staraniom bohatera okazuje si臋 zreszt膮, 偶e jest to g艂贸wna przyczyna istniej膮cy problem贸w. Nale偶y wi臋c rozwi膮za膰 problem niszcz膮c go lub stosuj膮c powt贸rny poch贸wek albo nale偶yte rytua艂y pogrzebowe (w tym przypadku jest to opcja pierwsza, z racji fizycznej i materialnej monstrualno艣ci z艂ego bytu).
Wa偶nym elementem pojawiaj膮cym si臋 w tym opowiadaniu jest dziwna iluminacja, czy fluorescencja zauwa偶alna w piwnicy i pochodz膮ca od 偶yj膮cego pod ziemi膮 monstrum. To „chore” i „niezdrowe” 艣wiat艂o stanowi t艂o, na kt贸rym uwidoczniony jest bestializm, potworno艣膰 i obco艣膰 bytu zatruwaj膮cego dom i niszcz膮cego 偶ycie jego mieszka艅com. Jest to w r贸wnym stopniu zabieg teatralny, nadaj膮cy nastroju, jak i element symboliczny. W niekt贸rych kulturach uwa偶ano, 偶e 艣wiat艂o przyci膮ga umar艂ych, zw艂aszcza niespokojne dusze i upiory.
殴r贸d艂o 艣wiat艂a (na przyk艂ad lampa lub pochodnia) mia艂o te偶 s艂u偶y膰 jako 艂膮cznik lub droga do za艣wiat贸w i mia艂o prowadzi膰 je do za艣wiat贸w. R贸偶norakich 藕r贸de艂 艣wiat艂a u偶ywano w trakcie procesji 偶a艂obnych i w trakcie przywo艂ywania duch贸w, ju偶 w staro偶ytno艣ci uwa偶ano, 偶e p艂omie艅 lampy jest substytutem 艣wiat艂a ksi臋偶ycowego i konieczny jest do czynno艣ci magicznych.
Gdy akcja przybli偶a si臋 do ostatecznej konfrontacji, po raz kolejny przypomina si臋 odbiorcy o edukacji i racjonalno艣ci bohater贸w. Wyposa偶eni s膮 oni w nowoczesn膮, jak na ich czasy, aparatur臋 oraz bro艅. Gotowi s膮 walczy膰 zar贸wno niewidzialnym promieniowaniem jak i wojskowymi miotaczami p艂omieni. Wtedy r贸wnie偶 pojawia si臋 jeszcze jeden element wyst臋puj膮cy cz臋sto w parze z duchami i nawiedzonymi miejscami, dziwaczne sny.
To dzi臋ki sennym majakom bohaterowie dowiaduj膮 si臋 wielu wa偶nych informacji. Ostatecznie z艂o zostaje pokonane z pomoc膮 racjonalnego my艣lenia i nauki, poprzez zalanie zagrzebanego w ziemi stwora kwasem. W ten spos贸b spe艂nia si臋 schemat gdzie bohater pokonuje pochowane pod domem z艂o, cz臋sto przedstawiane w postaci zmar艂ego pojawiaj膮cego si臋, jako upi贸r, wampir b膮d藕 zombie.
Poza tymi dwoma opowiadaniami pewne znamiona opowie艣ci o nawiedzonym domu nosi r贸wnie偶 historia zatytu艂owana Sny w domu wiedzmy.
Podobnie jak we wcze艣niejszych przyk艂adach bohater jest wykszta艂cony, w tym przypadku jest nawet naukowcem, kt贸ry postanawia zamieszka膰 w starym zniszczonym domu, gdzie 偶y膰 mia艂a wied藕ma Keziah Mason. Budynek jest zniszczony i sprawia nieprzyjemne wra偶enie, a pok贸j, w kt贸rym mieszka艂a czarownica, jest bardzo tani i nikt nie chce w nim mieszka膰. W tym opowiadaniu r贸wnie偶 pojawiaj膮 si臋 senne koszmary oraz r贸偶norakie omamy wzrokowe i s艂uchowe. Tym razem ca艂y dom nie jest jednak wyniesiony tak mocno na pierwszy plan, wi臋c ci臋偶ko by艂oby m贸wi膰 o nawiedzonym budynku, jest to raczej przypadek bli偶szy zwyk艂emu nawiedzeniu.
Kontynuatorzy tw贸rczo艣ci Lovecrafta jak r贸wnie偶 kultura popularna powi膮za艂a jednak znacznie mocniej „mity Cthulhu” z nawiedzonymi domami i zamkami. Wsp贸艂cze艣nie wi臋kszo艣膰 mi艂o艣nik贸w horroru bez problemu potrafi艂aby doj艣膰 w艂a艣nie do takiego skojarzenia. Gry komputerowe inspirowane „mitami” zawieraj膮 wiele nawiedzonych element贸w. Cz臋sto dziej膮 si臋 w strasznych opuszczonych posiad艂o艣ciach, gdzie dziej膮 si臋 niewyja艣nione rzeczy.
Tak jest nie tylko w 艣wiecie ksi膮偶ek, gier wideo, film贸w, ale r贸wnie偶 gier towarzyskich. Jednym z najlepszych tego przyk艂ad贸w mo偶e by膰 niesamowita gra planszowa Mansion of Madness (polskie wydanie Posiad艂o艣膰 Szale艅stwa) wydana przez firm臋 Fantasy Flight Games. Podobnie jak w oryginalnej tw贸rczo艣ci Lovecrafta, nie ma tam prawdziwych duch贸w, jednak ca艂a otoczka jest ca艂kowicie adekwatna i odpowiada motywowi nawiedzonego domu. Ca艂o艣膰 akcji dzieje si臋 w艂a艣nie w ponurym budynku, gdzie gracze musz膮 stawia膰 czo艂a potworno艣ciom ze 艣wiata mit贸w i rozwi膮zywa膰 r贸偶norakie zagadki, odkrywaj膮c przy tym tajemne przej艣cia i rozmaite sekrety.
Historia dotycz膮ca nawiedzonego domu sta艂a si臋 niemal standardow膮 wersj膮 scenariusza dla os贸b zaznajomionych z gr膮 fabularn膮 Zew Cthulhu. Wszystko to dzi臋ki pierwszej edycji tego tytu艂u, kt贸ra to ozdobiona by艂a ok艂adk膮 z wizerunkiem nawiedzonego domu i skradaj膮cych si臋 do niego bohater贸w.
Motyw ten by艂 na tyle interesuj膮cy i rozchwytywany, 偶e tw贸rcy omawianej gry fabularnej rozpocz臋li wypuszczanie serii dodatk贸w nosz膮cych nazw臋 This Old Haunted House, kt贸re by艂y zbiorami plan贸w starych budynk贸w. Mog艂y by膰 one u偶yte w trakcie rozgrywki, jako inspiracje do stworzenia w艂asnych nawiedzonych dom贸w.
W 艣r贸d tekst贸w Lovecrafta, kt贸re przetrwa艂y do naszych czas贸w, nie ma bezpo艣rednio mowy o nawiedzonych domach, jednak jak wida膰 z powy偶szych rozwa偶a艅, korzysta艂 on z tej tradycji przy tworzeniu swoich opowiada艅. Czy robi艂 to 艣wiadomie, czy nie, trudno powiedzie膰, jednak ilo艣膰 u偶ytych nawi膮za艅 i „nawiedzonych motyw贸w” sugeruje celowe dzia艂anie. Co jednak r贸wnie wa偶ne, autor sta艂 si臋 jedynym ze stopni ewolucji, jak膮 przechodzi艂 i wci膮偶 przechodzi nawiedzony dom. Miejsce duch贸w zaj臋li szale艅cy, mroczne istoty i wys艂annicy straszliwych, niewypowiedzianych b贸stw, jednak otoczka pozosta艂a podobna. Z czasem po motyw nawiedzonych dom贸w si臋gn膮艂 r贸wnie偶 gatunek science fiction. Wykorzysta艂 on dwa podobne przekazy, nawiedzone miasta oraz okr臋ty i po艂膮czy艂 je w jedno. Duchy z czasem ewoluowa艂y w now膮, bardziej odpowiedni膮 i przyst臋pn膮 dla wsp贸艂czesnego odbiorcy posta膰. Upiory zmieni艂y si臋 w zombie, mutanty, kosmit贸w. Jednak o艣 motywu pozosta艂a taka sama. Schematy i wzorce utarte w staro偶ytno艣ci mimo pozornej zmiany postaci nadal istniej膮 i b臋d膮 straszy膰 nas jeszcze przez wieki.
Autor: Marcin Kaleta